Concentratiekamp Neuengamme 1938-1945
Cornelis Jan Kloosterman † 1944
Concentratiekamp Neuengamme ligt ongeveer 20 km oostelijk van de stad Hamburg. In de loop van de oorlog deporteerde de Gestapo tienduizenden mensen uit heel Europa als concentratiekamp gevangenen naar Neuengamme. Van de ongeveer 106.000 gevangen die naar Neuengamme zijn gevoerd, zijn ongeveer 55.0000 gevangenen overleden, waaronder Cornelis Jan (Cees) Kloosterman in 1944, de zoon van mijn grootvaders broer Leendert.
Neuengamme was in de tweede wereldoorlog met meer dan 80 buitenkampen het centrale concentratiekamp van Noord-Duitsland. In 1938 was Neuengamme nog een dependance van het concentratiekamp Sachenhausen, ingericht om de gevangenen in de steenfabriek van de S.S. uit te buiten. Sinds 1940 is Neuengamme als zelfstandig concentratiekamp verder gegaan. Het begin van de oorlog heeft de oorspronkelijke opzet teniet gedaan.
Aankomst
Bij aankomst moesten alle persoonlijke bezittingen in de "Effektenkammer" worden afgegeven. Vervolgens werd al het lichaamshaar afgeschoren en kreeg men in plaats van de eigen naam een nummer op een zinken plaatje, dat om de nek gedragen moest worden en dat op de kleding genaaid moest worden. Kleding en schoeisel werd willekeurig verdeeld, zodat het zelden voor kwam dat een gevangene iets passends ontving. De persoonlijke gegevens werden in de "politieke afdeling" geregistreerd, wat vaak met mishandeling gepaard ging. Gedurende de eerste weken stonden de gevangenen onder quarantaine en werden nog niet aan het werk gezet. Wel moesten ze urenlang op appèl staan.
In het kamp
De S.S. probeerde de morel en psychische weerstand van de gevangenen te breken door hen in vernederende omstandigheden te laten leven en werken. De barakken waren overvol, sanitaire voorzieningen waren ontoereikend en een mogelijkheid voor enige privacy was er niet. De dagindeling was dermate vastgesteld dat er nauwelijks een vrije minuut overbleef.
Voeding
Al in 1940 was de voeding nauwelijks toereikend. In de daarop volgende jaren werden de maaltijden steeds kariger en de kwaliteit steeds minder.
's Morgens was er een dunne melksoep of zogenaamde koffie, 's middags dunne koolraapsoep met weinig vet. Sommige gevangen kregen een boterham met beleg als toeslag voor de zware arbeid. 's Avonds werden de broodrantsoenen voor de volgende dag uitgedeeld met daarbij wat margarine, aas of marmelade.
Vanwege de slechte voeding takelde ieder die zich niet op andere wijze van extra voeding voorzag in korte tijd af tot een verzwakte, apathische "Muzelman", zoals ze door de S.S. spottend werden genoemd.
Gevangenen in concentratiekamp Neuengamme van 1938 tot 1945
Discipline
De gevangenen hadden geen rechten die hen beschermden tegen het geweld dat de S.S. in het kamp gebruikte. Regels en verboden bepaalden de orde in het kamp. Voor het geringste vergrijp werden zware straffen uitgedeeld. Door de verzwakte toestand van de gevangenen werden deze straffen door velen niet overleefd. Terechtstelling door ophanging werden vaak op de appèlplaats uitgevoerd, in aanwezigheid van de overige gevangenen. Zeer belangrijk voor het dagelijks leven was de manier waarop gevangenen met een functie (meestal Duitsers) met hun taak omgingen. Sommigen gebruikten de mogelijkheden van hun functie om hun mede gevangen zoveel mogelijk te helpen, anderen dachten alleen aan hun eigen belang en en handelden als verlengstuk van de S.S.
Medische verzorging
Veel gevangenen leden aan verwondingen en ziekten en hoopten in de ziekenbarakken geholpen te worden. Het medisch personeel bestond echter uit medegevangen. Zelden met een medische opleiding en met te weinig middelen om een vakkundige verpleging mogelijk te maken.
Begin 1942 stierven meer dan 1000 mensen aan vlektyfus. De S.S. voerde selecties uit onder de zieken, waarbij zwaar zieke werkonbekwame gevangenen werden uitgezocht en later werden gedood door een injectie in het hart. S.S. artsen misbruikten de gevangenen ook voor medische proeven. Allen om die reden werden 20 joodse kinderen naar het concentratiekamp Neuengamme gevoerd.
Evacuatie van de kampen
Met de geallieerden in aantocht werden de vele concentratiekampen in het voorjaar van 1945 hals over kop ontruimd. De S.S. bracht de gevangen weg. In goederenwagons of te voet. Zij die niet konden volgen werden doodgeschoten.
Einde of bevrijding
Na dagenlang te hebben rondgelopen of gereden, kwamen duizenden gevangen uit Neuengamme, of een van de buitenkampen, uitgehongerd en uitgeput een in de voorlopige opvangkampen Sandbostel bij Bremevörde en Wöbbelin in Mecklenbrug. Daar werden ze door de S.S. aan hun lot over gelaten, in onbeschrijfelijke hygiënische omstandigheden. De door honger en uitputting getekende gevangenen vochten om het laatste stuk brood. Vele gevangenen verhongerden of stierven aan ziekten. De bevrijders troffen bij hun aankomst in beide kampen afgrijselijke toestanden aan.
Ondergang van de schepen met gevangenen
Meer dan 9000 gevangenen werden op de schepen "Cap Arcona", "Thielbek" en "Athen" samengeperst, die eind april 1945 vanuit Neuengamme naar Lübeck getransporteerd waren. Aan boord van de schepen, die voor Neustadt (Holstein) in de Lübeckse baai voor anker lagen, vielen vele gevangenen ten prooi aan de honger, ziekten of werden gedood door de S.S. of mede gevangenen.
Op 3 mei 1945 bombardeerden Britse jachtbommenwerpers de gevangenenschepen omdat ze dachten dat het troepentransportschepen van de Wehrmacht waren. De "Cap Arcona" en de "Thielbek" stonden onmiddellijk in brand en zonken kort daarna. Talrijke schipbreukelingen werden door de laagvliegende vliegtuigen gedood. Meer dan 7000 gevangenen kwamen om het leven bij deze catastrofe, de zwaarste uit de scheepvaartgeschiedenis.
Een leven na het overleven
Minder dan de helft van de 106.000 gevangenen van het concentratiekamp Neuengamme beleefden de bevrijding. De terugkeer naar het dagelijks leven werd voor die voormalig gevangenen getekend door hun ervaringen in het kamp. Ze leden nog vele jaren, velen nog tot op de dag van vandaag, onder de lichamelijke en geestelijke gevolgen van hun gevangenschap in het concentratiekamp.
Bronnen:
Brochure "Overlevensstrijd, gevangenen onder de SS heerschappij. Het concentratiekamp Neuengamme 1938-1945" bij de permanente tentoonstelling van de concentratiekamp gedenkplaats Neuengamme.
Deel 16, "Concentratiekamp Neuengamme 1938-1945", van "Hamburg Portret" van het Museum van de Hamburgse geschiedenis.
